RUH SAĞLIĞI
Uzman Klinik Psikolog Nermin Erdoğan’dan: Bir Psikoloji Ekibinde Kimler Çalışır? Hangi Unvan Ne Anlama Gelir?
Psikolog, klinik psikolog, psikolojik danışman, psikiyatrist, aile danışmanı… Bir uzmanın adının yanında yazan ifade yalnızca bir kartvizit ayrıntısı değildir; aldığı temel eğitimi, çalışma sınırlarını ve gerektiğinde sizi kime yönlendireceğini anlamaya yardım eder.
Uzman Klinik Psikolog Nermin Erdoğan — Nefa Psikoloji, Kadıköy
Psikolojik destek arayan birinin ilk karşılaştığı güçlük bazen yaşadığı sorunu anlatmak değil, hangi uzmana başvuracağını seçmektir. İnternette birbirine benzeyen tanıtımlar, aynı cümle içinde kullanılan farklı unvanlar ve uzun eğitim listeleri kafayı kolayca karıştırabilir. Bir kişi kendisini psikolog, diğeri klinik psikolog, bir başkası psikolojik danışman ya da psikoterapist olarak tanıtır. Çocuk söz konusu olduğunda listeye pedagog, oyun terapisti ve çocuk gelişimci gibi ifadeler de eklenir. Danışan açısından doğal soru şudur: Bunların hangisi aynı işi yapıyor, hangisi farklı? Kadıköy’deki Nefa Psikoloji ekibinde psikolog ve klinik psikolog unvanlarıyla çalışan uzmanlar bulunur.
Bu sorunun tek cümlelik bir yanıtı yoktur; çünkü bir ruh sağlığı ekibinin yapısı kurumun verdiği hizmete göre değişir. Bir hastanenin ekibiyle psikolojik danışmanlık merkezinin ekibi aynı değildir. Üstelik farklı meslekler birbirinin rakibi değil, çoğu zaman tamamlayıcısıdır. Önemli olan bir unvanı diğerinden daha değerli ilan etmek değil; kişinin ihtiyacı ile uzmanın eğitimi ve yetkinliği arasında doğru eşleşmeyi kurmaktır.
Önce üç ayrı katmanı görmek gerekir
Nefa Psikoloji’den Nermin Erdoğan’ın dikkat çektiği gibi bir uzmanın özgeçmişini okurken üç şeyi birbirinden ayırmak işleri kolaylaştırır: temel meslek, lisansüstü uzmanlık ve yöntem eğitimi. Temel meslek çoğunlukla dört yıllık lisans diplomasıyla kazanılır; psikolog ve psikolojik danışman ifadeleri buna örnektir. Klinik psikoloji gibi bir alanda yapılan yüksek lisans veya doktora, lisans eğitiminin üzerine eklenen uzmanlık yoludur. Bilişsel davranışçı terapi, EMDR, şema terapi ya da oyun terapisi ise belirli bir yaklaşım veya uygulamaya yönelik eğitimleri anlatır.
Bu üç katman birbirinin yerine geçmez. Bir yöntem sertifikası, kişinin temel mesleğini değiştirmez; yalnızca o yönteme ilişkin eğitim aldığını gösterir. Benzer biçimde yalnızca ‘uzman’ sözcüğünü görmek de yeterli değildir. Hangi alanda, hangi üniversitede ve hangi düzeyde lisansüstü eğitim yapıldığı açıkça yazılmalıdır. Şeffaf bir özgeçmiş, danışanın diploma tahmini yapmasını beklemez.
Psikolog kimdir?
Psikolog, üniversitelerin psikoloji lisans programından mezun olan kişidir. Psikoloji eğitimi; insan davranışını, düşünce ve duyguları, gelişimi, öğrenmeyi, sosyal ilişkileri, araştırma yöntemlerini ve ölçme-değerlendirmeyi kapsayan geniş bir temel verir. Bu nedenle her psikolog aynı alanda çalışmaz. Bazıları klinik alana yönelirken bazıları örgüt, spor, adli psikoloji, akademi, araştırma veya insan kaynakları gibi alanlarda çalışabilir.
Bir kişinin psikolog olması, tek başına hangi yaş grubuyla çalıştığını, psikoterapi konusunda nasıl bir eğitim aldığını ya da hangi testleri uygulama yetkinliğine sahip olduğunu söylemez. Danışanın yalnızca unvana değil, uzmanın lisans sonrasında aldığı eğitime, süpervizyonuna, deneyimine ve çalışma alanına da bakması gerekir. ‘Psikolog’ sağlam bir temel mesleği gösterir; klinik hizmetin ayrıntıları ise özgeçmişin devamında anlaşılır.
Klinik psikolog ne anlama gelir?
Klinik psikolog, klinik değerlendirme ve psikoterapi alanında lisansüstü eğitim almış sağlık meslek mensubudur. Türkiye’deki yasal tanım, psikoloji veya psikolojik danışma ve rehberlik lisansı üzerine klinik ortamlarda uygulama içeren klinik psikoloji yüksek lisansını tamamlayanları kapsar. Kanunda ayrıca başka bir lisans eğitiminin ardından psikoloji ya da klinik psikoloji yüksek lisansına ek olarak klinik psikoloji doktorası yapılan ayrı bir yol da tanımlanır. Dolayısıyla bu unvan, kısa süreli bir kursun değil, belirli bir lisansüstü eğitim sürecinin sonucudur.
Günlük kullanımda ‘uzman klinik psikolog’ ifadesiyle de sık karşılaşılır. Danışan açısından kritik olan, sıfatın etkileyiciliğinden çok diplomanın ne söylediğidir: Lisans alanı nedir, klinik psikoloji eğitimi hangi düzeyde ve hangi programda tamamlanmıştır, uygulama ve süpervizyon süreci nasıl yürütülmüştür? İyi bir uzman bu soruları güvensizlik işareti olarak görmez; aksine bilgilendirilmiş bir seçim yapma hakkının parçası kabul eder.
Psikolojik danışman ile psikolog aynı unvan değildir
Psikolojik danışman, rehberlik ve psikolojik danışmanlık lisans programından mezun olur. Bu eğitim psikolojik danışma kuramları ve becerileri, gelişim, ölçme ve değerlendirme, kariyer danışmanlığı, grup çalışmaları, okul ve toplum temelli hizmetler gibi alanları içerir. Psikoloji ve psikolojik danışmanlık birbirine temas eden yönlere sahip olsa da farklı lisans programlarıdır; bu nedenle iki unvan eş anlamlı kullanılmamalıdır.
Bununla birlikte temel lisans ile sonraki uzmanlık yolunu birlikte okumak gerekir. Mevzuatta psikolojik danışma ve rehberlik lisansı üzerine uygulamalı klinik psikoloji yüksek lisansını tamamlayan kişi de klinik psikolog tanımı içinde yer alır. Yani bir uzmanın lisansının PDR olması, sonraki klinik uzmanlık eğitimini görünmez kılmaz; ancak bunu anlatmanın doğru yolu temel eğitimi saklamak değil, eğitim yolunu baştan sona açıkça belirtmektir.
Psikiyatristin farkı nedir?
Psikiyatrist, tıp fakültesini bitirdikten sonra ruh sağlığı ve hastalıkları alanında uzmanlık eğitimi alan hekimdir. Tıbbi değerlendirme yapabilir, tanı koyabilir, gerektiğinde tetkik isteyebilir ve ilaç tedavisi düzenleyebilir. Psikoterapi eğitimi almış psikiyatristler terapi de yürütebilir. Çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı ise tıp eğitiminin ardından çocuk ve ergen psikiyatrisi alanında uzmanlaşmış hekimdir; çocukluk ve ergenlik dönemindeki belirtileri gelişimsel ve tıbbi yönleriyle değerlendirir.
Psikiyatri desteği ile psikoterapi birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir. Ağır depresyon, yoğun işlev kaybı, kendine zarar verme riski, psikotik belirtiler, mani kuşkusu, belirgin yeme sorunları veya ciddi uyku bozulmaları gibi durumlarda tıbbi değerlendirme öncelik kazanabilir. Bazı kişiler yalnızca psikoterapiyle, bazıları yalnızca tıbbi takiple, bazıları da iki sürecin iş birliğiyle ilerler. Uygun plan, kişiye ve belirtilerin seyrine göre belirlenir.
Aile danışmanı, çocuk gelişimci ve sosyal hizmet uzmanı ne yapar?
Nermin Erdoğan, aile danışmanlığı ile temel meslek eğitimi arasındaki ayrıma da değiniyor. Aile danışmanı unvanı tek bir lisans bölümünü göstermez. İlgili yönetmelik; sosyal hizmet, psikoloji, sosyoloji, psikolojik danışmanlık ve rehberlik, tıp, hemşirelik veya çocuk gelişimi alanlarından birinde en az dört yıllık lisans mezuniyetinin üzerine gerekli aile danışmanlığı eğitimini tamamlayanların bu unvanla çalışabilmesine imkân verir. Bu nedenle ‘aile danışmanı’ ifadesini gördüğünüzde kişinin temel lisansını da sormak önemlidir. Aile danışmanı olmak, kişiyi kendiliğinden psikolog ya da klinik psikolog yapmaz.
Çocuk gelişimci; çocuğun dil, bilişsel, motor, sosyal-duygusal ve öz bakım gelişimini değerlendirir, gelişimi destekleyici programlar hazırlar ve aileye rehberlik eder. Sosyal çalışmacı ya da sosyal hizmet uzmanı ise kişinin aile, ekonomik koşullar, bakım, güvenlik, kurumlar ve sosyal destek sistemiyle ilişkisini ele alır; haklara ve hizmetlere erişimi kolaylaştırır. Bu meslekler özellikle çocuk, kronik hastalık, engellilik, ihmal, şiddet veya sosyal risk bulunan durumlarda ekibin vazgeçilmez parçaları olabilir. Yaptıkları iş psikoloğun yaptığı işin daha hafif bir biçimi değildir; odakları ve mesleki sorumlulukları farklıdır.
‘Terapist’, ‘psikoterapist’ ve yöntem unvanları neden tek başına yetmez?
Terapist ve psikoterapist sözcükleri günlük dilde çok geniş biçimde kullanılabilir. Bu ifadeler tek başına kişinin hangi lisans programından mezun olduğunu veya klinik yetkinliğini açıklamaz. Aynı durum ‘EMDR terapisti’, ‘oyun terapisti’, ‘BDT terapisti’ ve ‘şema terapisti’ gibi yöntem odaklı tanıtımlar için de geçerlidir. Bunlar bir yaklaşımda eğitim alındığını anlatabilir; fakat önce o eğitimi kimin, hangi temel meslek ve hangi klinik hazırlık üzerine aldığına bakılmalıdır.
Çocuk psikoloğu da ayrı bir lisans diplomasının adı değildir; genellikle çocuk ve ergenlerle çalışmaya yönelik eğitim ve deneyimi olan psikoloğu anlatır. ‘Pedagog’ sözcüğü ise Türkiye’de oldukça farklı eğitim geçmişlerine sahip kişiler için kullanılabildiğinden tek başına yeterli bilgi vermez. Çocukla çalışacak bir uzmanda temel diploma, çalıştığı yaş aralığı, gelişim bilgisi, ebeveyn görüşmelerini nasıl yürüttüğü ve kullandığı yönteme ilişkin eğitim birlikte değerlendirilmelidir.
Psikolojik test uygulamak da ayrı bir yetkinliktir
Bir uzmanın özgeçmişinde zekâ, dikkat, kişilik ya da gelişim testlerinin adlarını görmek sık rastlanan bir durumdur. Ancak test, tek başına bir meslek unvanı veya tanı değildir. Her ölçme aracının uygulanacağı yaş grubu, amacı, standart uygulama biçimi ve yorumlama sınırları vardır. Bir testin eğitimini almış olmak da bütün psikolojik değerlendirmeleri yapabilmek anlamına gelmez. Özellikle çocuklarda test sonucu; gelişim öyküsü, aile ve okuldan alınan bilgiler, klinik gözlem ve gerektiğinde hekim değerlendirmesiyle birlikte ele alınmalıdır.
Değerlendirme önerildiğinde danışan, testin neden istendiğini, kim tarafından uygulanacağını, sonucun nasıl açıklanacağını ve yazılı rapor düzenlenip düzenlenmeyeceğini sorabilir. İnternette doldurulan kısa bir ölçek veya sosyal medyada paylaşılan belirti listesi, kapsamlı değerlendirme yerine geçmez. Güvenilir uzman, test sonucunu kişiyi tek bir puana indirgeyen kesin hüküm gibi sunmaz; aracın neyi ölçebildiğini ve neyi ölçemediğini de açıklar.
Uzman seçerken hangi sorular sorulabilir?
Nermin Erdoğan’a göre bir uzmana eğitimini sormak kabalık değildir. ‘Lisans eğitiminiz hangi alanda?’, ‘Lisansüstü eğitiminizi nerede ve hangi programda tamamladınız?’, ‘Benim başvuru konum ve yaş grubumla çalışıyor musunuz?’, ‘Kullandığınız yöntemin eğitim ve süpervizyon süreci nedir?’ gibi sorular son derece makuldür. Çift, aile veya çocukla çalışılacaksa görüşmelere kimlerin katılacağı, gizliliğin nasıl ele alınacağı ve gerektiğinde başka bir uzmana yönlendirmenin nasıl yapılacağı da konuşulabilir.
Bir kurumun ekip sayfasını incelerken yalnızca fotoğraflara ve unvanların uzunluğuna değil, her uzmanın eğitim yoluna ve çalışma alanına ayrı ayrı bakmak gerekir. Örneğin Kadıköy psikolog kadrosu hakkında bilgi edinirken de ekibin hangi başvuru konularında, hangi yaş gruplarıyla ve hangi görüşme biçimleriyle çalıştığını karşılaştırmak daha sağlıklı bir seçim sağlar. Kurumsal bir isim güven duygusuna katkıda bulunabilir; ancak uygun uzman eşleşmesi her danışan için ayrıca değerlendirilmelidir.
İlk görüşmede yalnızca uzman danışanı değerlendirmez; danışan da çalışma ilişkisinin kendisine uygun olup olmadığını anlamaya çalışır. Kendinizi saygıyla karşılanmış, acele ettirilmeden dinlenmiş ve süreç hakkında yeterince bilgilendirilmiş hissetmeniz önemlidir. Hiçbir özgeçmiş terapötik uyumu garanti etmez; buna karşılık iyi uyum da eğitim ve etik sınırların yerini tutmaz. Sağlıklı seçim, mesleki yeterlilik ile ilişkisel güvenin birlikte bulunmasına dayanır.
İyi ekip, sınırlarını bilen ekiptir
Ruh sağlığı alanında güven veren yaklaşım, her sorunu tek başına çözebileceğini iddia etmek değil, ne zaman iş birliği gerektiğini bilmektir. Klinik psikolog psikiyatrik değerlendirmeye, psikiyatrist psikoterapiye, çocuk gelişimci gelişimsel ya da eğitsel desteğe, sosyal hizmet uzmanı sosyal kaynaklara yönlendirme yapabilir. Gerektiğinde çocuk hekimi, nörolog, diyetisyen, dil ve konuşma terapisti veya ergoterapist de sürece katılabilir. Yönlendirme, uzmanın yetersizliğinin değil; mesleki sınır ve danışan yararı bilincinin göstergesidir.
Sonuçta unvan önemlidir ama tek başına yeterli değildir. Doğru unvan temel eğitimi ve sorumluluk alanını anlamamızı sağlar; doğru uzman seçimi ise bunun üzerine deneyim, ek eğitim, süpervizyon, etik tutum, başvuru konusuna uygunluk ve güven ilişkisinin eklenmesiyle oluşur. Danışanın bütün bu bilgileri sorma, anlaşılır yanıt alma ve gerekirse başka bir uzmana yönelme hakkı vardır. Ruh sağlığı desteğinde güven, çoğu zaman tam da bu açıklıkla başlar.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; kişisel değerlendirme, tanı veya tedavi önerisinin yerini tutmaz.
KadınTR kadın haberleri, kadın sağlığı, magazin, moda, güzellik, cilt bakımı, teknoloji, çocuk sağlığı ve tüm Kadınlar ile ilgili haberleri araştıran, derleyen, onları özetleyerek size sunan bir website’sidir.
